Mahaigainekoa Bizkaiko dantza tradizional bat da, oso ezaugarri berezi batengatik nabarmentzen dena: mahai baten gainean dantzatzen da. Berezitasun horrek Lea-Artibai inguruko folklorearen adierazpenik deigarrienetako bat bihurtzen du, bereziki Markina-Xemein eta Mendexa herrietan, San Migel eta San Pedroren ospakizunen parte baita. Gaur egun jai-ikuskizun gisa ikusten dugun arren, bere jatorria herriko bizitza komunitarioari lotuta dago. Antzina, mahaigainekoa auzo-afariaren ondoren egiten zen, alkatea buru zuen bazkari garrantzitsua, non auzotarrak herriko jaiak ospatzeko biltzen ziren. Jaten zen mahaia ere dantzalekua zen, eta ez zen edozein mahai: iturri zaharrek diotenez, zuhaitz enbor bakar batean landuta zegoen, bere bankuak ere zizelkatuta, eta horrek oso objektu preziatu eta sinboliko bihurtzen zuen. Gerra Zibilean, mahai horietako asko desagertu egin ziren, eta haiekin batera dantzaren tradizioa ere galdu zen, urteetan praktikatzeari utzi zitzaiona.
Mahaigainekoaren errituala sinplea da, baina oso esanguratsua. Gaur egun, jada ez da antzinako afariko mahaian dantzatzen, ezta errege alkatea buru dela ere, baina Mendexa eta Xemeingo gazteek dantza berreskuratu dute jaietako ekitaldi garrantzitsu gisa. Gaur egun mahai bat jartzen da herriko plazan; Mendexan mahai tradizionalaren imitazioa da, eta Xemeinen, berriz, mahai arrunt bat. Mutur batean alkatea irudikatzen duen gazte bat dago, eta beste muturretik lehenengo dantzaria igotzen da, mahaitik aurrera “agintariarengana” iritsi arte. Honek baso bat ardo eskaintzen dio, dantzariak hasi aurretik edaten duena. Keinu honek, xumea baina sinbolismoz betea, herriko jai zaharren ezaugarri ziren autoritate, komunitate eta ospakizunen arteko lotura gogorarazten du.
Dantzak bi zati ditu. Lehenengoan, dantzariak mahai gainean bakarrik dantzatzen du, bere oreka, arintasuna eta zehaztasuna erakutsiz. Bigarren zatian, beste dantzari bat igotzen da eta biak aurrez aurre ari dira dantzan, mahaigainekoaren irudi berezi bat sortuz: bi gazte mahai baten gainean, elkarri begira, musikak eta ikusleen ikusminak lagunduta. Amaitzen dutenean, lehena jaisten da eta bigarrenak ardoaren errituala eta dantzaren lehen zatia errepikatzen ditu, hirugarren dantzari bat igotzen den arte bigarren zatia osatzeko. Horrela jarraitzen du sekuentziak dantzari guztiek, bata bestearen atzetik, erritmo eta egitura tradizionalari eutsiz parte hartu duten arte. Dantzaldia partaide guztien arteko jota batekin amaitzen da, jaietako itxiera kolektibo gisa balio duena.
Mahaigainekoa ez da trebetasun-dantza bat bakarrik; auzotasun-erritu bat da, herriaren batasuna indartzeko eta nortasun partekatua ospatzeko modu bat.
🎶 MAHAI GAINEKO 🎶
Horra hor goiko ariztitxu baten
kukuak umiak egin dozak aurten.
Kukuak egin, amilotxak jan:
Axe bere kukuaren desportunea zan!
La la la ra la …
Amilotx ari kukuak dirautso
‘eztauat itxi hik gaur azur bat oso’.
Ume-jaleak erantzunetzat
dino:’hire ardurarik etxaukat’.
Lalaralala, lala…
Aupa mutilak gogor jantza egin!
Mai onen gañian izterrai eragin.
Biotzalaia beti geuria,
zirkin eta zirkin jardun atseden-baga.
Lalaralala, lala…