Zalduendo-ko inauteria euskal folklore tradizionalaren ospakizun rural adierazgarrienetako bat da. Arabako inauteri zahar hau 1970eko hamarkadan berreskuratu zen, eta lehen Inauterietako asteartean ospatzen bazen ere, gaur egun aurreko igandean egiten da. Bere erritu eta pertsonaiek oso elementu sinboliko zaharrak gordetzen dituzte, jaiarekin, gizarte-kritika eta neguari agurra ematearekin lotutakoak.
Ospakizuneko pertsonaia nagusia “Markitos” da, egurrezko egitura eta iratzezko betegarri batez egindako panpina. Gizonezkoen arropaz, txapelaz eta abarkez janzten dute, eta arrautza-oskol eta koloretako lumaz egindako lepoko batez apaintzen dute. Goizean, herriko gazteek Markitos kalez kale eramaten dute zaldi baten gainean, txistu doinuez eta herritarren laguntzaz. Ondoren, herriaren erdian dagoen poste handi baten gainean uzten dute, arratsaldera arte.
Geroago “porreroak” agertzen dira: arropa zahar eta koloretsuz mozorrotutako pertsonaiak, aurpegia margotuta eta zintzarri handiak soinean dituztela. Haien artean, Lantz-ko inauteriko Ziripot gogorarazten duten bi pertsonaia nabarmentzen dira; lastoz betetako zakuetan sartuta ibiltzen dira, eta larruz estalitako hartz batek bultzatu eta lurrera botatzen ditu. Beste pertsonaia tradizional batzuk ere parte hartzen dute desfilean: ardia, garbitzailea, errautsen zaintzailea eta atsoa, bakoitzak bere esanahi sinbolikoa duelarik.
Konpartsak kaleak zeharkatzen ditu kanta herrikoiak abestuz, Markitosen epaiketaren tokira iritsi arte. Han agertzen da “Predikadorea”, ordura arte saski handi batean ezkutatuta egon dena. Pulpitu moduko horretatik sermoi barregarri eta satiriko bat irakurtzen du, Markitos herriko gaitz eta bekatu guztien errudun bihurtuz. XIX. mendearen amaieratik gordetzen den sermoi horrek erreferentzia erlijiosoak, kritika moralak eta herri hizkerako esamoldeak uztartzen ditu.
Azkenik, epaiketaren ondoren, Markitos kondenatu eta hil egiten dute. Lehen kartutxo batez tiro egiten zioten; geroago, ordea, panpina erretzeko ohitura zabaldu zen. Sua pizten den bitartean, porreroek dantza eta kanta egiten dute suaren inguruan, umorez, sinbolismoz eta euskal tradizio herrikoiez beteriko ospakizunari amaiera emanez.
Bibliografía
- EDB Araba. «Carnaval de Zalduendo». Dantzariak nº 8. Donostia: Euskal Dantzarien Biltzarra, ekaina, 1979.