Troqueados edo Paloteados de Villabuena
Maiatzaren 15ean, San Torkuato eta azaroaren 30ean, San Andres zaindariaren jaietan dantzatzen dira. Paloteado deitzen zaie, dantzak makil batekin edo birekin egiten direlako, dantzaren arabera, 40 cm ingurukoak. Gazteek normalean ezpelezko makil bat eramaten dute, egur gogor horrek jotzean soinu ozen eta lehorra ateratzen duelako.
Arabar Errioxako beste herri batzuetan bezala, gaiteroak izan dira askotan dantza transmititzeko bidea, baina Villabuenaren kasuan, garrantzi berezia dute. Antzinatik gaiteroak herrian egoteak, inguruko herrietan ere jotzen zutenak, esan nahi du musika aldetik, inguruko herri txikienetako bat izan arren, eragin handia izan duela gainerakoetan.
Arabar Errioxatik gaita-jotzaile bikain asko etorri dira, baina Villabuenaz hitz egitea Perfecto Gilez hitz egitea da, makil-dantzei dagozkien 13 melodia konposatu zituela ezagutzen baita. Uste da hauek Villabuenara etortzen ziren bisitari ospetsuei opari gisa ematen zitzaizkiela edo prozesioa laguntzeko erabiltzen zirela.
Gaur egun, 8 makil-dantzen koreografia ezagutzen dugu:
«Te ví, te ví, te ví
con las cucharas salir de casa
Te ví, te ví, te ví
Con las cucharas de casa salir»
Oficios izenak dantzan une batean ofizio edo lanbide desberdinen (bizargina, errementaria, musikaria) irudikapenari egiten dio erreferentzia.
Batzuetan Paloteado dantzari sol, mi, fa, sol deitu izan zaio, hau da, bere melodiaren lehen lau notak.
“Rompecejas” (bekainak hausten dituena) makila-kolpea egiteko posturagatik deitzen zaio horrela, gorputzeko atal horrek istripu txikiren bat jasaten baitu ohikoa baita.
Arropa
Arabar Errioxa osokoaren antzekoa da: alkandora eta galtza zuriak, zinta gorridun alpargata zuriak, zapi gorria, gerriko gorria, gona estanpatu koloretsuak, buruan lotutako zapi koloretsu bat eta bi zinta koloretsu, normalean gorriak eta urdinak, bularrean gurutzatuta.